بنای یادمانی سروستان

بنای یادمانی سروستان

بنای یادمانی سروستان

بنای یادمانی سروستان

بنای یادمانی سروستان

previous arrow
next arrow
Slider

بنای یادمانی سروستان

موقعیت طبیعی و تاریخچه پژوهشهای آن

کاخ سروستان در 13 کیلومتري جنوب شهر سروستان و در میانه راه شیراز به فسا در جنوب غربی ایران واقع شده است. دشتی که بنا در آن قرار گرفته است، با حدود 130 کیلومتر درازا از شمال باختری به جنوب خاوری امتداد یافته است و در حدود30 کیلومتر نیز پهنا دارد. ارتفاع متوسط آن نیزدر حدود 1500 متر بالاتر از سطح دریا است. محوطه اطراف بنای سروستان مسطح است و در آن هیچ عارضه و برآمدگی طبیعی قابل توجهی وجود ندارد. با این حال با توجه به تصاویر هوایی برخی جزییات مشخص است. از جمله اینکه در حدود 270 متری شمال خاوری بنا، بازمانده یک بنای ویران که به صورت یک تپه درآمده است، (با نام محلی آشپزخانه بین مردم) مشخص است. همچنین در 150 متری محدوده باختری تپه آثار یک محوطه استقراری که برجستگی ملایمی را در سطح دشت ایجاد کرده دیده می‌شود. مورد دیگر اینکه با توجه به تصاویر هوایی شواهد یک حصار با ابعاد 100 در 200 متر در اطراف خود بنا و موازی با اضلاع اصلی آن دیده می‌شود.

بنای سروستان بوسیله مردم محلی "قصر ساسان" یا "چهارتاق" نامیده می‌شود و به صورت عمومی با نام کاخ سروستان شناخته شده است. با این حال تعیین کارکرد اصلی ساختمان همواره مورد بحث بوده است .سر.ویلیام.اوزلی این بنا رادرسال 1810 م.،مشاهده نمود و آنرا شبیه به معماري زیارتگاههای اسلامی توصیف نمود. در سال,1840 فلاندن و کست از محوطه بنا دیدن کردند و یک پلان و 5 طرح از آن تهیه نمودند. فلاندن بنا را به عنوان یک کاخ پیشنهاد نمود و ساختار آنرا با چهار تاقیها مقایسه نمود .بازدید مادام دیالافوآ از بنای سروستان درسال 1880 م، منجر به تهیه قدیمیترین عکسها از آن گردید. در ابتدای سده بیستم اسکار رویتر بازسازیهاي گرافیکی خوبی از بنا ارائه کرد .در ادامه ارنست هرستفلد آلمانی پس از مطالعه و بررسی بنا آن را کاخ ساخته شده بوسیله بهرام پنجم ساسان(438-420م) دانست. او برای تایید نظر خود به تاریخ طبری اشاره کرد، که در آن به وزیر بهرام به نام مهر نرسه اشاره شده که کاخی در نزدیکی فیروزآباد با دوازده هزار درخت سرو ایجاد نمود. در این دوره همچنین اریک. اف.اشمیت ، عکسهاي هوایی مهمی از بنا و محوطه پیرامونش تهیه نمود.  همچنین بنا بوسیله افراد دیگری از قبیل ماکسیم سیرو، و پوپ مورد مطالعه قرار گرفت. آخرین پژوهش مهم بر روی بنا بوسیله لیونل بیر در دهه 1970 انجام گرفت. بر اساس نظریات بیر بنا با توجه به ویژگی­های معماری مربوط به سده‌های آغازین اسلامی و با کارکرد یک آتشکده بوسیله موبدان زرتشتی ساخته شده است.

بنای یادمان سروستان

نقشه کلی بنای یادمان سروستان

نقشه بنا مستطيلي شکل است و درازاي آن تقريباً 45 متر و پهناي آن 37 متر است. ورودی اصلی بنا با نماي سه ايواني مشرف به جنوب غربي است. با وجود تقسيم بنا به سه بخش طولي، که شامل دو بخش جانبي با پهناي برابر و بخش مرکزي پهن‌تر است، پلان کلی آن نامتقارن است. این ويژگي‌اي است که اغلب به آن توجه شده و دليل آن این است که هر قسمت طولي بنا مستقل از ديگر بخش ها است. بخش مرکزي بنا شامل ايوان کم عمقي مقدم بر تالار گنبددار بزرگ است. که متعاقب آن به حياط مربع شکلی راه می‌یابد و حیاط مذکور نیز در پشت به ايوان کوچکي که در دو سو ی آن اتاق­هایی مربع شکل قرار دارد، منتهی میگردد. بخش خاوری بنا شامل یک ايوان ورودي کوچک، تالاری ستون‌دار و اتاق گنبددار بلندي با فضاي کوچکي در پشت آن است. در بخش باختری بنا ايوان بزرگی که به تالار گنبد دار میانی  مرتبط مي‌شود، قرار دارد.  همچنین اتاق مربع شکلي که در اصل گنبد‌دار بوده، گوشه جنوب غربي ساختمان را به خود اختصاص مي‌دهد و در سمت شمال باختری تالار ستوندار دیگری که تا اندازه‌اي کوتاه‌تر از اولي(خاوری) است و به اتاق گوشه‌اي (در شمال باختری بنا) که در زاويه قائمه نسبت به آن قرار گرفته، دسترسي مي‌دهد. اين تقسيم سه بخشی به بخش‌هاي کوچکتر، هر کدام عمدتاً مستقل از یکدیگر، به مجموعه‌اي از اتاقها مي‌انجامد که هيچ دوتايي از آنها به هم شبيه نيست. ديگر ويژگي خاص پلان، سادگي و گستردگي آنست. هر اتاق با اتاقهايي که در مجاورتش مي‌باشد، مرتبط است و بيشتر اتاقها از سمت خارج قابل ورود و دسترسي هستند.

مواد و مصالح اصلی کاخ سروستان، شامل سنگ نسبتا بزرگ و ملاط گچ و آهک است. برخلاف پی بنا که سنگهای آن بدون تراش هستند، در بخشهای فوقانی بنا از سنگهایی که نمای آنها تراش خورده، استفاده شده است. سنگها در ردیف‌های افقی و به صورت همتراز کار شده‌اند و متوسط بندکشی بین ردیف سنگها در حدود 8 سانتیمتر است.

ورودی اصلی بنای سروستان

بازسازی بنای سروستان نشانگر سه ایوان در نمای جنوبی بنا است که از نظر ارتفاع یکسان بوده و بخش فوقانی آنها با قرنیزی که به صورت ممتد گرداگرد بنا ایجاد شده، ترکیب شده است. دو ردیف از سه نیم ستون تزیینی، نمای بنا را در دو طرف ایوان اصلی تزیین کرده‌اند. نمای بنا در دو جهت خاوری و باختری ایوان مرکزی به طور کامل از بین رفته است. با این حال شواهد بازمانده بر روی کف بنا نشان می‌دهد، که ستون‌های تزیینی بر روی نمای این دو بخش نیز وجود داشته است.

 ایوان مرکزی که 10.56 م پهنا و 5 متر ژرفا دارد، به گنبد مرکزی بنا ختم می‌شود. این ایوان از خاور و باختر دارای چله‌ نشین‌هایی با ژرفای 2.07 م و 5.10 ارتفاع است. دیوارهای ایوان در ارتفاع 5.80 م به آرایه‌های دندان موشی گچبری شده ختم می‌گردند.

اتاق گنبد دار مرکزی

این تالار مربع شکل با مساحت 156 متر مربع که با چهار تاق به پهنای 5.75 م، بلندای 6.90 و عمق 1.40 م به فضاهای اطراف راه دارد و در واقع یک چهارتاقی به شمار می‌رود، هسته اصلی بنای سروستان را شکل می­دهد. ورودیهای قرار گرفته در اطراف این چهارتاق، راههای لازم را برای ارتباط تالار مذکور به حیاط داخلی و فضاهای جنوبی، خاوری و باختری آن فراهم می‌کنند. دیوارهای تالار در ارتفاع 7.80 م به قالبهای تزیینی دندان موشی و یا تزیینات زیگزاگی که با گچ ساخته شده‌اند ختم می‌گردند و پس از این تزیینات گنبد قرار گرفته بر روی تالار ساخته شده است. دیوارها، سه کنجها و تاقها با سنگ و گنبد فوقانی با آجر ساخته شده است. البته سه کنج‌ها با سنگهایی کوچکتر از سنگهای به کار رفته در دیوارها، ساخته شده است. در ارتباط با کارکرد این تالار گنبددار نمی‌توان با قطعیت نظر داد. با این حال و با در نظر گرفتن اینکه امروزه احتمال آتشکده بودن بنا بیش از پیش مطرح است، فضای تالار مذکور می‌تواند به عنوان قلب آتشکده احتمالی و محل نیایش آتش در نظر گرفته شود.

بنای یادمان سروستان

حیاط داخلی بنای سروستان

حیاط مرکزی بنای سروستان در پشت تالار گنبد­دار مرکزی آن قرار گرفته است. ابعاد این حیاط تقریبا مربع و در حدود 14.50(ضلع خاوری – باختری) در 15.10( ضلع شمالی- جنوبی) م است. تصور شکل اصلی حیاط مذکور به خاطر از بین رفتن بخش دیوار باختری آن دشوار است. برخلاف حیاط­های معمول بناهای خاورمیانه­ای در دوره اسلامی، این حیاط خود دارای ماهیت جداگانه نبوده بلکه صرفا با توجه به دیوار اتاق­های مجاور شکل گرفته است. از دیوارهای مجاور حیاط، پنج ورودی با توجه به نیازهای موجود به حیاط مذکور باز بوده است. هیچ‌گونه سازه تزیینی از جمله ستون و یا پس‌نشستگی و فروفتگی در سطح دیوارهای ممتد حیاط داخلی که یکنواختی آن را از بین ببرد ایجاد نشده است. راه پله‌ای در گوشه جنوب خاوری بنا و متصل به ورودی منتهی به تالار ستوندار خاوری وجود دارد. امروزه تنها بخشی از راه پله مذکور شامل دیوار باختری آن و بخشی از تاق سقف آن بازمانده است.راه پله مذکور به گوشه بیرونی شمال خاوری گنبد مرکزی منتهی می‌گردد. با توجه به اینکه ابتدای این راه پله بالاتر از کف بنا قرار گرفته است، به طور حتم مورد استفاده روزانه نبوده است.

تالار ستون‌دار خاوری

تالار ستون‌دار خاوری بنای سروستان، با ابعاد 19.65 در 80.30 سانتیمتر ساخته شده است، همانند بخش باختری بنا، شش ردیف ستون جفتی در جلوی دیوارهای طولی تالار ایجاد شده‌اند. ستون‌ها 1.80 م بلندا داشته و در حدود 70 تا 80 سانتیمتر از دیوار فاصله دارند. هر دو عدد ستونهای جفتی در حدود 8 سانتیمتر از یکدیگر فاصله دارند و برفراز آنها طاق‌هایی(چسبیده به دیوار و با پهنای 1.50 م ،عمق 75 سانتیمتر و 15 سانتیمتر ضخامت ایجاد شده است. دو جفت ستونی که بازمانده است در حدود 1.40 تا 1.50 متر از دیوار فاصله داشته و در حدود 1.56 م از یکدیگر فاصله دارند. به علاوه شش جفت ستون مذکور، چهار عدد تک ستون نیز در گوشه‌های تالار و در امتداد ستون‌های جفتی ساخته شده است.

اتاق گنبد دار شمال خاوری

اتاق گنبددار فضای شمال خاوری یادمان سروستان، با ابعاد 8.66 م (ضلع شمالی – جنوبی)، در 8.30 م( ضلع خاوری – باختری)، ساخته شده و با استفاده ازسه کنج، یا فیل‌گوش، یک گنبد آجری بر روی آن ایجاد شده است. در میانه دیوارهای چهار ضلع این اتاق ورودی­هایی که پایه تاق‌های آنها کمی پیش آمده است، با ابعاد 1.90 تا 2.08 متر پهنا و 5.70 متر بلند اقرار دارد. در چهار گوشه اتاق ستون­هایی که 75 سانتیمتر از دیوارها فاصله دارند، ساخته شده که بر روی آنها تاق­هایی به ارتفاع 5.95 م بلندا و عمق 1.22 م قرار گرفته است. بر فراز این تاق‌ها یک بالکن داخلی در چهار سوی بخش فوقانی فضای اتاق وجود دارد. به طور کلی به نظر می‌رسد ستون‌های چهارگانه داخلی و فضای بالکن فوقانی آن با هدف عمق‌بخشی به اتاق و ایجاد نوعی فضای چله‌ نشینی در آن ساخته شده بودند.  

تالار ستون‌ دار باختری

بخش اصلی بنای سروستان در قسمت غربی آن شامل یک تالار با ابعاد 16.05 م درازا در 8.40 م پهنا است. فرم شاخص تالار مذکور به خاطر دوازده ستون کوتاه ضخیم و بدون پی است که به صورت جفتی در 58 سانتیمتری دیوارهای جانبی تالار قرار گرفته‌اند. در بخش باختری بنا چهار عدد از شش ستون بنا به صورت کامل تا ارتفاع 2.10 سانتیمتری پابرجا مانده‌اند.
تاقچه­هایی(شاهنشین‌هایی) که با توجه به ستون‌های جفتی در نمای داخلی دیوار تالار شکل گرفته‌اند، هر کدام به صورت جداگانه طراحی شده و از نظر بلندا و پهنا و دیگر ویژگیها با یکدیگر دارای تفاوتند.

previous arrow
next arrow
Shadow
Slider
© ۱۳۹۶ پایگاه اطلاع رسانی منظر باستان شناسی ساسانی فارس
طراحی سایت: پانومن