بستر جغرافیایی کاخ اردشیر

دومین بنای مهم ساسانیان، در دشت فیروزآباد(بعد از اردشیر خوره)، کاخ اردشیر است (که مردم بومی محلی آن را آتشکده نامیده‌اند). این کاخ در قسمت شمالی دشت فیروزآباد و در 2 کیلومتری شهر اردشیرخوره واقع شده است. عدم وجود برج و باروی حفاظتی در کاخ اردشیر گویای اینست که این بنا در زمانیکه اردشیر نیازی به رعایت ملاحظاتی امنیتی و نظامی در منطقه فیروزآباد نمی‌دیده، ساخته شده است. به علت شباهتهای سبک معماری کاخ اردشیر با کاخ قلعه دختر، بدون شک این بنا به زمان و دوره اردشیر تعلق دارد. کاخ اردشیر بعنوان محل اقامت رسمی پادشاه در خارج از شهر اردشیر خوره واقع شده است. به نظر می‌رسد این رسم و شیوه اقامت (یعنی قرار داشتن محل اقامت شاه خارج از شهر) در طول دوره ساسانی ادامه داشته است. امروزه فضای اطراف کاخ با یک قبرستان جدید و همچنین زمینهای کشاورزی احاطه شده است. روستای مدرن آتشکده، که نام خود را از کاخ برگرفته، در قسمت شمالی این بنای تاریخی واقع شده است.

آبگیر محوطه کاخ اردشیر

استقرار بناها در کنار جوی‌ها و برکه‌ها و چشمه‌ها و استفاده از فضای طبیعت و محصوریت و درونگرایی بناها یکی از اصولی است که در چیدمان فضای معماری ساسانی به چشم می‌خورد. آثار و شواهد به جای مانده از بناهای ساساني نشانگر این است که ساسانیان از تأثير انعكاس تصوير بنا در آب و ايوان‌هاي رو به آب بهره برده اند. بدون شک آبگیر حاضر نیز یکی از دلایل اصلی اردشیر و معماران او در انتخاب محل کاخ خود در بخش شمالی دشت فیروزآباد بوده است.

کاخ اردشیر؛ توصیف کلی

کاخ اردشیر بر روی زمین هموار ساخته شده است. تمام محوطه کاخ با آبگیر روبه‌روی آن در حدود 8500 متر مربع است. طرح و نقشه ساختمان این کاخ به طور کلی شبیه کاخ قلعه دختر است. در واقع کاخ بر اساس یک طرح منظم متقارن و با محوریت ایوان ورودی آن ساخته شده است. کاخ دارای یک فضای پذیرایی عمومی و یک ایوان وسیع با اتاق‌های جانبی است، که به فضای گنبددار مرکزی منتهی می‌گردد. فضای مذکور نیز به فضاهای گنبد‌دار مجاور و یا تالارهای دارای سقف ساخته شده با تاق‌های ضربی ختم می‌شود. در پشت فضاهای گنبددار، حیاطی ایوان­دار با تالارهای بزرگ همانند یکدیگر که عموما به عنوان بخش اداری کاخ شناخته شده است، قرار دارد. ابعاد کاخ 108 متر در 55 متر می‌باشد. مصالح اصلی بنا سنگ‌های تراشیده شده و سنگ آهک با ملات گچ است. دست کم بخشی از دیوارهای داخلی کاخ با گچ ساده پوشیده شده است. شیوه ساخت تاقها در کاخ اردشیر به کیفیت مخصوص و منحصر به فرد ملات گچ استفاده شده تکیه دارد. در این شیوه با توجه به ویژگی زود سخت شدن ملاط گچ امکان ایجاد تاق بدون قالب و در زمانی کوتاه فراهم می‌گردد. تاق‌های ضربی با ردیفهای منحنی آنها شایع‌ترین روش تاق‌زنی در بنا به شمار می‌روند. درگاهها در کاخ اردشیر با تاقهایی که کمی عقبتر از پایه تاق قرار داده شده، ساخته شده‌اند. در زیر برخی از تاقهای عریض، جرزهایی مربع برای کمک به تحمل وزن تاق و ساختارهای قرار گرفته روی آنها ایجاد شده است. تزیینات گچی دندانه‌دندانه (دندان موشی) که در حد فاصل بین تاقها و یا گنبدها و دیوارهای زیرین آنها ایجاد شده‌اند، از متداولترین تزیینات کاخ هستند. نمای بیرونی کاخ توسط ستون­های تزیینی و سطوح برآمده تزیین شده است. فضای داخلی ایوان و اتاقها نیز با تاقچه‌های تزیینی وکاربردی و همچنین تزیین تاقهای کور ویژه ساسانی آرایش شده‌اند.

تالار گنبد‌دار مرکزی

ابعادتالار گنبددار مرکزی کاخ 14 متر در 14 متر است و با ورودیهای دارای تاق ضربی از هر چهار سو به فضاهای اطراف پیوند خورده است. بر روی تالار مربع شکل با استفاده از تکنیک سه کنج‌زنی (فیل‌پوش) که از ابداعات معماران اردشیر بوده، گنبد روی تالار ایجاد شده است. شکل سه کنج‌های قرار گرفته بین فضای مربع شکل پایین تالار و گنبد مدور بالای آن ساده و ابتدایی است. با این حال در نهایت شکل مدور گنبد به خوبی شکل داده شده است. در دو سوی تالار مرکزی دو تالار
گنبددار دیگر ساخته شده است. در طراحی سه گنبد مذکور سه بخش افقی در نظر گرفته شده است. 1ـ تالار‌های مربعی که دارای ورودیهایی تاقدار در هر محور میان اضلاع هستند.2 ـ یک منطقه انتقالی شامل سه کنجها و پنجره‌ها یا تاقچه‌های تزیینی در محورهای اصلی تالار. 3- گنبد مدور فوقانی.

به نظر می‌رسد که تالار گنبدی شکل مرکزی، سالن پذیرایی و بارعام اردشیر بوده و به عبارت دیگر فضای کانونی کاخ به شمار می‌رفته است. این تالار گنبدی شکل با دو گنبد جانبی ادغام و ترکیب شده است. پلکان واقع در پشت گنبد شمالی، به طبقه بالای کاخ که شامل چند اتاق طولی(مستطیلی شکل) است و بین فضاهای باریک گنبدی شکل ایجاد شده‌اند،
 منتهی می‌شود. این فرضیه مطرح است که اتاقهای مذکور بخشی از کاخ بوده‌اند، که خانواده شاهی در آن زندگی می­کرده اند.

محوطه حیاط

در فضای پشت تالارهای گنبددار، یک حیاط مربع با ابعاد 20 در20 متر که دو ایوان در محور اصلی آن قرار گرفته، ساخته شده است. اتاقهایی در هر چهار سوی حیاط قرار دارند که در برخی از آنها سکوهایی با کابرد نامشخص ساخته شده است.